Home Nghệ thuật Phật giáo Di tích nghệ thuật Phật giáo Ấn Độ

Di tích nghệ thuật Phật giáo Ấn Độ

Lâm Tỳ Ny
Lâm Tỳ Ny

Nghệ thuật Phật giáo Ấn Độ bắt đầu từ thời kỳ vương triều Khổng Tước vua A Dục (năm 273 – 232 TCN). Để truyền bá Phật giáo, vua A Dục đã ra lệnh lập bảo tháp, xây tự viện (bao gồm cả việc khai mở chùa trong hang động) trong phạm vi toàn quốc, và cho dựng trụ đá kỷ niệm (tức các trụ tròn trên có khắc cáo văn) ở những điểm có liên quan đến cuộc đời của đức Phật.

Phật giáo Ấn Độ do đức Thích Ca Mâu Ni sáng lập vào thế kỷ thứ VI trước công nguyên, trải qua bốn giai đoạn lịch sử:

  1. Phật giáo nguyên thủy,
  2. Phật giáo Bộ phái,
  3. Phật giáo Đại thừa
  4. và Mật giáo;

Đến thế kỷ thứ XIII, khi đạo Islam (Hồi giáo) được truyền bá với qui mô lớn, Phật giáo bản địa Ấn Độ cơ bản bị tiêu vong.

Di tích nghệ thuật Phật giáo Ấn Độ tương đối nổi tiếng có trụ đá Ba Khắc La (Bakhra), trụ đá Lộc Dã Uyển (Migadava), trụ đá Lam Tỳ Ni (Lumbini), trụ đá thành Vương Xá (Raja- grha)… những thạch trụ đá (thạch trụ) này đều được ghi chép trong sách “Đại Đường Tây Vực ký” của ngài Huyền Trang, khảo cổ học thời cận đại đã tìm thấy hầu hết những trụ đá này. Ngoài ra, đương thời còn khai phá quần thể Ba La Ba Nhĩ thạch động.

Lam Tỳ Ni, Lộc Dã Uyển, thành Vương Xá là những thánh địa Phật giáo, nên trụ đá được điêu khắc vô cùng đẹp đẽ và mang một hàm nghĩa đặc biệt. Lam Tỳ Ni nay thuộc Nepal, là nơi đản sinh của đức Phật Thích Ca Mâu Ni. Thạch trụ được phát hiện vào năm 1897, trên đầu trụ vốn có một cỗ ngựa đứng trên hoa sen úp ngược. Vào thời kỳ đầu của nghệ thuật Phật giáo, hình tượng con ngựa thường tượng trưng cho đức Thích Ca Mâu Ni cưỡi ngựa “Vượt thành xuất gia”.

Trong các trụ đá của vua A Dục, nổi tiếng nhất có lẽ phải nói đến trụ đá được tìm thấy ở vườn Lộc Dã. Vườn Lộc Dã ở miền bắc Ân Độ, phía tây của thành Bang Ngõa Lạp Nạp, theo Thạch động A Chiên Đà.

Vườn Lộc Uyển
Vườn Lộc Uyển

Truyền thuyết đây là nơi thuyết pháp lần đầu tiên sau khi đức Thích Ca Mâu Ni đắc đạo thành Phật. Trụ đá cao 15m, đầu trụ đã bị gãy, trên thân trụ có khắc dòng chữ cấm chỉ phá tăng theo thể chữ Bà La. Cũng giống như trụ đá Ba Khắc La, trụ đá này cũng dùng hình tượng sư tử ở đỉnh trụ. Bốn con sư tử có thân liền một thể, mỗi con hướng mặt theo một phương, đứng trên một bảo luân ở tầng giữa, bảo luân tượng trưng cho đức Phật “Sơ chuyển pháp luân”.

Giữa các hình pháp luân, có các phù điêu bốn loại thú voi, ngựa, trâu, cọp. Tầng dưới đầu trụ là hình hoa sen úp ngược. Nguyên cả đầu trụ cho thấy sự hoa lệ mà mạnh mẽ, ngài Huyền Trang từng hình dung “Thạch hàm ngọc nhuần, giám chiếu ánh triệt” (đá ngậm ngọc mềm, chiếu soi sáng rực). Sau khi nước Ấn Độ giành được độc lập, đầu trụ sư tử này trở thành hoa văn trên quốc huy của nước cộng hòa Ấn Độ.

Thành Vương Xá
Thành Vương Xá

Thành Vương Xá nay ở gần bang Bỉ Ha Nhĩ, là một trong những trung tâm truyền đạo của đức Thích Ca Mâu Ni. Trụ đá khai quật được ở Ca Lan Đà thành Vương Xá, đầu trụ điêu khắc một con voi lớn. Voi thường được dùng như hóa thân của đức Phật.

Quần thể Ca La Ba Nhĩ thạch động là thạch động Phật giáo sớm nhất hiện vẫn còn tồn tại ở An Độ, nay ở phía bắc thành phố Cách Nhã (Ga Ya) thuộc bang Bỉ Ha Nhĩ của An Độ. Trong đó thạch động chủ yếu là Lạc Mã Sa Lợi Tây thạch động. Thạch động có sớm nhất được phỏng chế theo hình dạng tự viện làm từ gỗ mái tranh, như Lạc Mã Sa Lợi Tây động chỉ có một cửa một động, bình diện được làm hình bầu dục, cao 4m, được làm chỉ cho một người ẩn tu. Trên dạ cửa phỏng theo kết cấu gỗ, trụ, xà ngang, xà dọc, rui, dạ cửa đục chạm phù điêu, hình ảnh biểu hiện là đàn voi lễ bái tháp Phật.

Cuối thế kỷ thứ VII công nguyên, Phật giáo bước vào thời kỳ Mật giáo, với đặc trưng dùng chú thuật, đàn tràng, nghi lễ và tín ngưỡng thế tục, giáo lý càng thông tục hơn.

Nghệ thuật Phật giáo thời kỳ Mật giáo đã phá vỡ sự hài hòa và cân bằng của chủ nghĩa cổ điển, đánh mất nét mộc mạc của phong cách để theo đuổi sự trang trí rắc rối. Hình tượng lõa thể chiếm phần chủ yếu, giàu sự gợi cảm, chủ yếu chịu ảnh hưởng của nghệ thuật Ấn Độ giáo. Di tích còn tồn tại chủ yếu có thạch động Ai Lạc Ca (Elloca) nằm ở phía tây bắc thành phố Áo Lan Già Ba Đức của bang Mã Ha La Thi Đặc La. Trong đó tồn tại di tích nghệ thuật ba tông giáo Phật giáo, Ấn Độ giáo và Kỳ Na giáo chủ yếu vẫn là của Ấn Độ giáo. Thạch động từ số 1 – 12 là thạch động Phật giáo, khai phá vào thế kỷ thứ VII – VIII công nguyên. Chiếm đa số là thạch động kiểu tăng viện, thạch động kiểu điện Phật rất ít, điêu khắc mang đậm màu sắc Mật giáo với tượng Bồ Tát nhiều tay và tượng điêu khắc phái nữ.